Ministeriële Toespraak Afrikaanse Taalherdenking Minister Gayton Mckenzie Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein

Ministeriële Toespraak Afrikaanse Taalherdenking Minister Gayton Mckenzie Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein

Geagte programdirekteur,

Geagte Premier,

Voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns,

Verteenwoordigers van die Griekwagemeenskap,

Geagte gaste, dames en here,

Dit is vir my ’n besondere voorreg om vandag hier voor u te kan staan, en ek doen dit nie as ’n besoeker by ’n ander gemeenskap se viering nie, maar as iemand vir wie hierdie taal die heel eerste was waarmee hy die wêreld leer ken het. Afrikaans is die taal van my mense, van my kinderjare, en van die innerlike gesprek wat ek met myself voer wanneer ek alleen is, en dit is uit hoofde van daardie verhouding — eerder as enige amptelike posisie — dat ek vandag met u praat.

Afrikaans is my taal.

Ons herdenk vandag honderd en een jaar sedert Afrikaans as amptelike taal van Suid-Afrika erken is, en dit is ’n mylpaal wat ons verdien om te vier, nie met selfvoldaanheid nie, maar met dankbaarheid en met ’n eerlike oog op die pad wat ons geloop het. Die geskiedenis van hierdie taal is nooit eenvoudig of netjies nie; dit is, soos Suid-Afrika self, kompleks en betwis, soms pragtig en soms pynlik, en ek is van mening dat ons hierdie taal nie werklik kan vier sonder om die volle waarheid daarvan te vertel nie.

Wanneer ons die geskiedenis van Afrikaans wil verstaan, moet ons by die werklike begin begin, en daardie begin lê nie in 1925 of selfs in 1875 nie, maar in die eeue daarvoor, toe die taal nog geen amptelike erkenning of selfs ’n vaste naam besit het nie. Afrikaans is nie uit Europa hierheen ingevoer nie, maar het hier ontstaan, in hierdie grond en in hierdie lug aan die suidpunt van Afrika, uit een van die mees buitengewone menslike ontmoetings wat die wêreldgeskiedenis ken. In die Kaapse kontaksone van die sewentiende en agtiende eeu het mense van elke uithoek van die aarde hulself in mekaar se geselskap bevind, en moes hulle ’n manier vind om met mekaar te praat, te werk, te onderhandel en saam te leef.

So vroeg as 1611, meer as veertig jaar voordat Jan van Riebeeck se verversingstasie aan die Kaap gevestig is, het ’n Nederlandse ontdekkingsreis Khoi-woorde soos kanna, boegoe en dagga in hul aantekeninge opgeneem, en teen 1626 was reeds ses-en-twintig sulke woorde skriftelik aangeteken. Daardie woorde leef vandag steeds in Afrikaans voort, wat beteken dat hulle ouer is as die Kaapkolonie self.

Die Kaap van die volgende twee eeue was ’n verbasend diverse plek. Saam met die Nederlanders het die Khoikhoi en die San — die eerste mense van hierdie land — hier gewoon, en hul klanke en spraakpatrone is diep in die wortels van Afrikaans ingeweef. By hulle het slawe uit Wes- en Oos-Afrika, Madagaskar, Mughal-Indië en die eilande van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie aangesluit, asook Franse Hugenote wat godsdiensvervolging gevlug het, Duitse soldate, en Maleise ambagsmanne wie se hande die mooiste geboue aan die Kaap opgerig het. Wat hier ontstaan het, was geen homogene gemeenskap nie, maar ’n hele wêreld in miniatuur, en uit die daaglikse vermenging en onderhandeling tussen al hierdie tale en kulture het ’n mengeltaal gegroei wat geleidelik tot ’n volwaardige kreool ontwikkel het. Dit is ’n taal wat aan geen enkele groep behoort het nie, juis omdat dit deur almal saam geskep is.

Dít is Afrikaans.

Een feit oor die vroegste geskrewe vorm van hierdie taal verdien om met groot sorg vertel te word, want dit raak die hart van wat ek vandag wil sê. Die vroegste geskrewe Afrikaans is nie in Latynse skrif deur Europese setlaars neergeskryf nie, maar in Arabiese skrif, deur Kaapse Moslems wie se voorouers as slawe en politieke bannelinge deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie na die Kaap gebring is.

In 1793 het Tuan Guru, die eerste Imam aan die Kaap en self ’n politieke balling van die Indonesiese eilande, die madrasah in Dorp Straat gestig, waar jong Kaapse Moslems onderrig is in geloof, kennis en gemeenskapsvorming. Die taal waarin hierdie onderrig gegee is, was nóg Nederlands nóg suiwer Maleis, maar die nuwe Kaapse taal wat besig was om vorm aan te neem, en sy is opgeskryf in die skrif van die Koran. Dit is in daardie klaskamer, in daardie skrif, dat die Arabies-Afrikaanse skryftradisie gebore is.

Etlike dekades later, in 1862, het ’n Turkse geleerde met die naam Abu Bakr Effendi op uitnodiging van die Kaapse Moslemgemeenskap na die Kaap gekom, nadat dié gemeenskap ’n versoek aan die Ottomaanse Kalief gerig het vir ’n geleerde om hulle in Islam te onderrig. Effendi het in 1877 sy werk Bayân al-Dîn gepubliseer, in Afrikaans geskryf en in Arabiese skrif gedruk, en sover ons vandag weet, is dit die eerste gepubliseerde Afrikaanse werk wat steeds bestaan. Dit het verskyn byna ’n dekade voordat enige publikasie van die Genootskap van Regte Afrikaners die lig gesien het.

Laat dit insink. Die eerste gepubliseerde boek in Afrikaans is geskryf deur ’n Turkse imam, vir ’n gemeenskap van slawe-nakomelinge en hul kinders, in die heilige skrif van hul geloof.

Aan die ander kant van die kolonie, in die berge van die Wes-Kaap, het ’n parallelle skryftradisie ontwikkel. Vanaf George Schmidt se aankoms in 1737 het die Morawiese sendelinge by Genadendal ’n gemeenskap gevestig waar Khoekhoen, Nederlands en Duits in ’n eie plaaslike vorm saamgesmelt het, en die Morawiese drukpers, een van die eerste in Suid-Afrika, het hierdie Genadendalse taal as skryftaal bevorder. Die Christelike maandblad De Bode is van 1859 tot 1914 daar gedruk en versprei, oor geslagte heen.

Wat hierdie twee tradisies vir ons sê — die een Moslem en die ander Christen, die een aan die Kaap en die ander in die berge — is dieselfde waarheid in verskillende stemme: lank voordat enige Afrikaner-organisasie aanspraak gemaak het op die taal as hul eie, was Afrikaans reeds ’n geskrewe taal wat geskryf, gedruk en versprei is deur die nakomelinge van slawe, deur Khoi-bekeerlinge, deur sendelinge en imams, en deur die mense vir wie hierdie land oor die eeue tegelyk ’n tuiste én ’n stryd was. Afrikaans is, in sy diepste wortels, ’n taal van veerkragtigheid wat deur mense onder die swaarste omstandighede geskep is, mense wat steeds ’n manier gevind het om hulself uit te druk, om hul menslikheid te bevestig, en om iets skoons te skep.

Dit is nie ’n taal van oorweldiging nie. Dit is ’n taal van oorlewing.

Daar is egter ’n deel van hierdie geskiedenis wat ons nie kan omseil nie, en ek wil dit in eerlikheid met u deel. Reeds teen die middel van die negentiende eeu was die taal stewig in die monde van ’n breë en gevarieerde gemeenskap gevestig, en Arnoldus Pannevis, ’n onderwyser aan die Paarl Gimnasium, het in daardie tyd opgemerk dat die mense van die Paarl en omgewing al lank opgehou het om standaard-Nederlands te praat. Hulle het ’n eie taal gepraat, en Pannevis het die droom gekoester dat hierdie taal eendag die Bybel sou kry. Uit daardie droom is in 1875 die Genootskap van Regte Afrikaners gestig.

Hul doel was edel, en moet met erkenning genoem word. Hulle wou Afrikaans as skryftaal verhef, vir die taal literêre waardigheid en uiteindelik amptelike erkenning bekom, en hulle wou die Bybel in dié taal beskikbaar stel. Hierdie doelwitte het hulle bereik, en daarvoor staan hulle in die geskiedenis met onderskeiding.

Maar hulle het terselfdertyd ’n bewuste en politiek gemotiveerde keuse gemaak, deurdat hulle Afrikaans en die identiteit van Afrikaner in rasseterme begin definieer het. Hulle het ’n grens om die taal getrek en daarmee uitgesluit, en daardie grens was kunsmatig. Die Kaapse Moslems wat reeds tagtig jaar lank Afrikaans in Arabiese skrif geskryf het, was nie minder Afrikaanssprekend nie. Die Genadendalers wie se drukpers reeds dekades lank in ’n vorm van Afrikaans gepubliseer het, was nie minder Afrikaanssprekend nie. Die Griekwas, die Basters, die werkers op die plase, en die slawe-nakomelinge in die dorpe was inderwaarheid van die taal se vroegste en mees natuurlike sprekers. Die uitsluiting was nie die natuur van die taal nie, maar ’n daad wat van buite op die taal afgedwing is.

Tydens die apartheidsjare is daardie selfde uitsluiting as wapen gebruik, en Afrikaans het in die oë van baie Suid-Afrikaners — en nie sonder rede nie — die taal van onderdrukking geword: die taal van die pasboeke en van die inspekteurs. Toe die kinders van Soweto in Junie 1976 opgestaan het, was dit deels in verset teen die gedwonge gebruik van hierdie taal as onderrigmedium. Ek versag daardie geskiedenis nie, en ek vra niemand om dit te vergeet nie.

Maar ek vra wel dat ons vandag die verskil sien tussen wat met ’n taal gedoen is en wat daardie taal in haar wese is. Die ouma wat haar kleinkinders in Afrikaans aan die slaap gesing het, het nie onderdrukking gesing nie. Die Griekwa-ouderling wat eeue se kultuur en wysheid in hierdie taal dra, praat nie ’n koloniseerder se tong nie. Die imam in die Bo-Kaap wat in ’n Kaapse dialek bid wat ouer is as die Genootskap, buig nie voor ’n rasseprojek nie. Hulle praat hul eie taal, en dit is presies wat ek ook doen.

Wie praat hierdie taal vandag werklik? Volgens die volkstelling van 2022 is Afrikaans die derde grootste huistaal in Suid-Afrika, met meer as 6,5 miljoen moedertaalsprekers, ongeveer 10,6% van die bevolking, en wanneer ons die mense bytel wat Afrikaans as tweede of derde taal gebruik, kom ons by sowat tien miljoen Suid-Afrikaners wat hierdie taal verstaan en daagliks praat. Die belangrikste syfer is egter dié: die meerderheid van moedertaalsprekers is nie wit nie, en meer as ses uit elke tien Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners is bruin of swart. Dit is geen na-1994-verskuiwing nie; dit was nog altyd die werklikheid, maar ’n werklikheid wat sekere mense ongeriefliker gevind het as ander en daarom oor lang tye onderdruk het. Ons is vandag hier, onder meer, om dit nie langer te onderdruk nie.

Afrikaans is nie ’n wit taal nie, was nooit een nie, en sal nooit een wees nie.

Hierdie taal beskik oor ’n trotse en ryk kulturele rekord wat sonder verontskuldiging gevier behoort te word. Die eerste Afrikaanse koerant in Latynse skrif, Die Afrikaanse Patriot, het op 15 Januarie 1876 verskyn, meer as ’n dekade ná Effendi se Bayân al-Dîn, en die eerste amptelike Afrikaanse Bybelvertaling het in 1933 die lig gesien en die taal in die volle register van die heilige letterkunde geplaas. Vandag ondersteun Afrikaans ’n florerende media-ekostelsel waarin Die Burger die tweede grootste gedrukte koerant in die land is, Huisgenoot die topverkoper-tydskrif oor alle tale heen bly, RSG byna 1,3 miljoen luisteraars het, en die digitale platforms Maroela Media en Netwerk24 elk sowat twee miljoen lesers per maand bereik.

Die letterkundige tradisie is buitengewoon. Die Hertzogprys, jaarliks deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns toegeken, het skrywers van die statuur van N.P. van Wyk Louw, Breyten Breytenbach, Adam Small, Antjie Krog en Reza de Wet vereer. Adam Small, wie se skerp Kaapse Afrikaans ’n stem gegee het aan die verontregtes en die vernederdes, vorm net soveel deel van hierdie taal se erfenis as enige ander kanonieke figuur, en miskien meer.

Die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, die HAT, beslaan vandag meer as 1 600 bladsye, en die Woordeboek van die Afrikaanse Taal groei steeds, met nuwe inskrywings soos awê, sjoekran, chakalaka en komvandaan. Daardie woorde vertel ons alles wat ons hoef te weet oor wie hierdie taal werklik praat en hoe sy leef, want ’n taal leen nie woorde van gemeenskappe waarmee sy niks te doen het nie. Sy leen hulle omdat mense saam leef, saam eet, saam bou en saam liefhet.

Ek staan vandag hier by die Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, ’n plek van herinnering aan lyding, aan verset, en aan ’n gemeenskap wat geveg het om homself te bewaar, en daardie geskiedenis word deur my eerbiedig. Maar die kragtigste ding wat hierdie geleentheid kan doen, is om ’n groter verhaal te vertel as die verhaal van enige enkele gemeenskap, want Afrikaans is groter as enige enkele gemeenskap, en dit was van die begin af so.

Ek kyk na almal wat vandag hier byeen is, en ek sien die Griekwagemeenskap wie se voorouers onder die bouers van hierdie taal getel het, mense van gemengde Khoi-, San-, Europese en slaweherkoms wat Afrikaans vir generasies gepraat en as hul eie geëis het. Ek sien jong mense wie se skoolgangers weerklink van Afrikaans in aksente en idiome wat die Genootskap van 1875 sou verbaas — en, indien hulle die verbeelding gehad het, ook sou verheug. Dít is die lewende werklikheid van Afrikaans: nie ’n museumstuk of die eiendom van ’n nostalgieprojek nie, maar ’n taal wat steeds groei, steeds absorbeer, en steeds nuwe letterkunde, nuwe musiek, nuwe humor, nuwe teologie en nuwe wetenskap voortbring.

As u regering bly ons verbind tot die bewaring en bevordering van al elf amptelike tale van Suid-Afrika, want dit is sowel ’n grondwetlike as ’n morele verpligting, en geen taal in hierdie land mag toegelaat word om weens gebrek aan ondersteuning te kwyn nie — nie isiNdebele, Tshivenḓa of Setswana nie, en nie Afrikaans nie. Ek wil egter spesifiek wees oor wat die bevordering van Afrikaans in hierdie tyd van ons vereis.

Eerstens vereis dit dat ons die ware geskiedenis — die volle geskiedenis — in ons skole en kulturele instellings vertel, nie in ’n gesaniteerde of verontskuldigende vorm nie, maar in haar ware kompleksiteit, betwistheid en uiteindelike prag.

Tweedens vereis dit dat ons ruimte maak vir al die gemeenskappe wat hierdie taal praat om hulself te sien in haar instellings, haar media en haar letterkundige kanon, sodat Adam Small langs Van Wyk Louw mag sit, sodat Tuan Guru en Abu Bakr Effendi langs die GRA-stigters genoem mag word, sodat die Bo-Kaap langs Stellenbosch sit, en sodat die Griekwas van die Noord-Kaap langs die Boland ’n plek van eer mag inneem.

Derdens vereis dit dat ons, ferm en volhoubaar en uit watter rigting dit ook al mag kom, weerstand bied teen enige poging om hierdie taal opnuut te verrasiseer. Afrikaans behoort nie aan wit Suid-Afrikaners of aan bruin Suid-Afrikaners of aan enige enkele groep nie; sy behoort aan almal wat haar praat, liefhet, in haar dink, in haar droom en in haar bou.

Dames en here, laat ek afsluit. Hierdie taal is ons gesamentlike erfenis, nie joune of myne nie maar ons s’n, gesmee in die hitte van ontmoeting, vermenging, konflik en versoening, en sy dra die stemme van slawe en sendelinge, van imams en predikante, van digters en boere, van Khoi-jagters en Maleise ambagsmanne, van kinders op skoolvelde en oumas in kombuise, en van straatverkopers en staatsmanne. Sy is ’n Afrikataal, gebore op Afrikaanse grond deur Afrikaanse mense in Afrikaanse omstandighede, en nie ten spyte van haar kompleksiteit nie maar juis daardeur, is sy een van die merkwaardigste tale op aarde.

Mag ons haar koester, nie as ’n relikwie nie, maar as ’n lewende, asemhalende, groeiende deel van wie ons as Suid-Afrikaners is, en mag sy voortgaan om te floreer in ons skole, ons universiteite, ons media, ons letterkunde, ons musiek en ons daaglikse lewe.

En mag ons altyd onthou:

Hierdie taal behoort aan almal wat haar liefhet.

Baie dankie.